Erkin so‘zni himoya qilishga ixtisoslashgan Article 19 tashkiloti O‘zbekiston hukumatini OAV haqidagi qonunni tubdan qayta ko‘rib chiqishga chaqirdi.

Tashkilot ommaviy axborot vositalari to‘g‘risidagi qonunning so‘z erkinligi bo‘yicha xalqaro standartlarga mosligini tahlil qilgan.

"Tashkilot Shavkat Mirziyoyev hokimiyatga kelganidan keyin inson huquqlari bo‘yicha vaziyat yaxshilanishini hamda xalqaro standartlarga zid qonunlarni isloh qilish bo‘yicha O‘zbekiston hukumatining olgan majburiyatini qo‘llab-quvvatlaydi. Biz O‘zbekiston hukumatini so‘z erkinligi bilan bog‘liq barcha qonun hujjatlarini zudlik bilan qayta ko‘rib chiqishga va ularga o‘zgartirishlar kiritishga chaqiramiz", – deyiladi hisobotda.

Tahlilda Article 19 OAV qonunchiligida OAV erkinligini himoya qilish, manbalarni himoya qilish va axborot olish huquqi kabi ba’zi ijobiy xususiyatlar mavjudligini ko‘rsatib ketgan. Lekin, Article 19 fikriga ko‘ra, OAV haqidagi qonun xalqaro huquqda ko‘zda tutilgan so‘z erkinligi huquqini munosib himoya qilish va qo‘llab-quvvatlashni ta’minlamaydi.

  • Article 19 so‘z va axborot erkinligini himoya qiladigan Britaniya tashkiloti hisoblanadi. Tashkilot nomi BMT Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasining 19-moddasidan olingan.

Deklaratsiyaning 19-moddasi: "Har bir inson fikr erkinligi va uni erkin ifoda qilish huquqiga ega; bu huquq hech bir to‘siqsiz o‘z fikriga amal qilish erkinligini hamda axborot va g‘oyalarni har qanday vosita bilan, davlat chegaralaridan qat’i nazar, izlash, olish va tarqatish erkinligini o‘z ichiga oladi".

OAV qonuni ommaviy axborot vositalarining barcha yo‘nalishlari va sohalarini tartibga solishga urinadi, hatto, masalan, ommaviy axborot vositalari, bosma va onlayn medialarni tartibga solish uchun turli rejimlarga ehtiyoj bo‘lsa ham.

Boshqa asosiy qiyinchiliklar mukammal tarkibiy cheklovlarni o‘z ichiga oladi, masalan, ommaviy axborot vositalariga tuzatishlar yoki javoblarni nashr qilish uchun haddan ortiq majburiyatlarni yuklaydi va davlat organlariga muayyan materiallarni nashr etishni buyurish huquqini beradi.

Qonundagi ko‘plab noaniq va keng cheklovlar xalqaro huquqiy sinovlardan o‘tmaydi. Masalan:

  • davlat sirini yoki "qonun bilan qo‘riqlanadigan boshqa sir” deb nomlanuvchi ma’lumotni oshkor qilish, ushbu materiallarni jamoatchilik manfaatlariga mos keladigan bo‘lsa, masalan, korrupsiyani ochib bersa chop etish uchun ruxsat berilishi kerak;
  • shunga o‘xshab, boshqalarning “obro‘sini to‘kish” moddasi ham noaniqdir, chunki bu qoidalar davlat amaldorlarini tanqid qilishni cheklash uchun ishlatilishi mumkin;
  • bundan tashqari, “Fuqarolarning shaxsiy daxlsizligiga tajovuz qilish” maxsus aniqlanmagan va davlat xizmatchilarining daromadlari, mulkka egalik qilish, sarf-xarajatlar va jamoat manfaatlariga oid boshqa masalalar bo‘yicha ma’lumotlarni oshkor etishga to‘sqinlik qilishi mumkin;
  • urush tashviqotini taqiqlash kabi boshqa cheklovlar qonuniy maqsadga qaratilgan, ammo keng tariflangan va suiiste’mol qilinish uchun ochiqdir.

ARTICLE 19 OAV qonunchiligini isloh qilish uchun bergan takliflardan ba’zilari:

  • OAVga taalluqli har qanday qonun bir tomondan bosma va internetga asoslangan, boshqa tomondan efirga uzatuvchi ommaviy axborot vositalariga ajratishi, faqatgina efirga uzatadigan OAVga nisbatan qo‘llanadigan tartibga soluvchi normalardan iborat bo‘lishi kerak. 4-modda va 21-moddadagi OAV ta’rifini o‘zgartirish kerak.
  • Qonunda hech qanday tarkibni cheklovchi normalar bo‘lmasligi kerak. Agar ma’lum bir toifadagi bayonotni e’lon qilish so‘z erkinligini cheklashni oqlash uchun yetarli xavf tug‘dirsa, bu bayonot tarqatilishidan qat’i nazar, cheklov qo‘llanishi kerak. Natijada cheklov umumiy qo‘llanadigan qonunga kiritilishi lozim. Qonunning 6-moddasi bekor qilinishi zarur.
  • OAVning faoliyatini tashkil etish to‘g‘risidagi qoidalar bekor qilinishi kerak. Agar cheklash va sof texnik registratsiya rejimiga ehtiyoj paydo bo‘lsa, uning asosiy elementlari ushbu tahlilda bayon etilgan tamoyillarga asoslangan bo‘lishi lozim.
  • Qonunning 25 – 29-moddalari, 31-moddasi va 35-moddasi butunlay bekor qilinishi shart.
  • Manbalar maxfiyligini himoya qilish qoidasi majburiyat emas, balki huquq sifatida qaralishi kerak. U professional yoki muntazam axborot tarqatishda qatnashadigan har bir kishiga nisbatan qo‘llanishi lozim. Qonun manbalarning maxfiyligiga cheklashlar xalqaro so‘z erkinligi me’yorlariga mos kelishini ta’minlashi kerak.
  • Javob berish va tuzatish huquqi qonun bilan emas, balki o‘z-o‘zini boshqarish mexanizmlari bilan tartibga solinishi zarur. Muqobil sifatida “tuzatish”ni nashr qilishdan bosh tortish to‘g‘risidagi qoida va huquq qoidalariga aniqlik kiritilishi darkor. Javob berish va tuzatish huquqlari ajratilishi va cheklanishi lozim. Xususan, agar arizaning nashr etilishi qonuniy manfaatdorlik bilan asoslantirilgan bo‘lsa, javob berish huquqi berilmaydi.
  • O‘zbekiston keng qamrovli erkin axborot olish to‘g‘risidagi qonunni qabul qilishi kerak. Shu bilan bir qatorda, OAV haqidagi qonunga har bir inson axborotdan foydalanish huquqiga ega bo‘lishi kerakligini nazarda tutadigan o‘zgartirishlar kiritish lozim. Axborotdan foydalanish bo‘yicha cheklashlar xalqaro standartlar talablariga javob berishi kerak.
  • OAV akkreditatsiyasini faqatgina joy kamligi sababli barcha istak bildirgan jurnalistlar yig‘ilishga qatnashishi yoki muayyan organ faoliyatini nazorat qila olmasligi sababli talab qilishni kafolatlash zarur. Qonunda aniq akkreditatsiya qoidalari singari akkreditatsiya qilishni o‘zboshimchalik bilan rad etishga qarshi kafolatlar berilishi kerak. Akkreditatsiya mustaqil tashkilot, masalan, jurnalistlar uyushmasi tomonidan nazorat qilinishi va jurnalistlarga akkreditatsiya rad etilishi bo‘yicha sudga shikoyat qilish huquqi berilishi lozim.

May oyida O‘zbekiston Yevropada xavfsizlik va hamkorlik tashkilotiga takalluf sifatida bloklangan ayrim saytlarni blokdan chiqargan edi. Natijada Voice of America – Amerika ovozi, BBC Uzbek, Deutsche Welle, Amnesty International, Human Rights Watch, Reporters sans frontieres, Eurasianet.org, AsiaTerra, Fergana Agency, Centre1, Uzmetronom kabi veb-resurslar O‘zbekiston hududida ochilayapti.

Lekin o‘zbekcha vikipediya, Change.org petitsiyalar sayti va aksariyat boshqa saytlar, VPN xizmatlar hamon "to‘laqonli ishlashlariga to‘siq bo‘layotgan texnik kamchiliklar"ga uchramoqda.