Taniqli noshir Sanjar Nazarning INFOLIB jurnalida noshirlik va uning atrofidagi ayrim masalalar haqida suhbati chop etilibdi.
– Noshir hamda jamiyatdagi o‘zgarishlarni haqqoniy nigoh bilan kuzatuvchi inson sifatida ayting-chi, bugungi kundagi kitobxonligimiz qay darajada?

– Shu savol yarim yil-bir yil oldin berilganida yozg‘irish, diydiyolar bilan javob bergan bo‘lardim. Bugun unday qila olmayman. Vaholanki, darajamiz bir yil oldingiga nisbatan o‘zgarib qolgani yo‘q. Biroq odamlarimizning kitobga munosabatida o‘zgarish paydo bo‘ldi. Shu oxirgi yilda kutubxona ochishni maqsad qilgan o‘nlab insonlar bilan uchrashdim. Kitob savdosida ijobiy o‘zgarishlar kuzatildi, nashrlarning adadlari ortdi. Kitobxonlar faollashdi, ijtimoiy tarmoqlarda o‘z guruhlari, kanallarini ochishdi va ularni muloqotlar, munozaralar maydoniga aylantirishdi. O‘zim uchun bir qancha bibliofil yoshlarni kashf qildim. Bularning hammasi nekbin kayfiyat uyg‘otmasdan qolmaydi, albatta. Endi hamma gap mana shu kichik mujdani katta bir harakatga aylantirish, kitobsevarlikni millatning sifatlaridan biriga do‘ndirishdir.

– Sizningcha bugungi zamon o‘quvchilari qanday adabiyotlar ortidan ergashmoqda? Ularni ko‘proq qanday asarlar qiziqtirmoqda?

– O‘quvchidan o‘quvchining farqi bor. Ular o‘zaro farqli didga ega va turlicha adabiyotlarga qiziqishadi.
Men omma didiga sinchi bo‘lishni hech eplolmadim. Omma talashib o‘qiydigan asarlarni, ayniqsa, badiiy adabiyotni hech nashr ham qilmadim. Aslida nashriyot o‘quvchining didiga moslab kitob chop etishini o‘zim uchun to‘g‘ri deya olmayman. Ammo boshqalar bu yo‘ldan borganda, ayblamayman ham. Hammasi noshirning tutumiga, pozitsiyasiga bog‘liq. O‘quvchining didini tarbiyalash kerak, unga xohlaganini emas, zarurini berish lozim deb hisoblayman. Hamma gap ana shu “zarur”ni ajratib olishda – bu katta mas’uliyat.
Masalan, “Akademnashr” Nazar Eshonqulning ikki qismdan iborat “Mendan mengacha”, Rahimjon Rahmatning “Adabiyotdan chiqish” kitoblarini nashr etdi. Faxriddin Nizomning “Metahikoyalar oralab” kitobi nashr etilish arafasida. O‘ziga xos muqobil adabiyotshunoslik namunalari bo‘lgan bu kitoblar aynan “to‘g‘ri” kitobxonni tarbiyalashga xizmat qilishi kerak. Bular o‘quvchilarni zarur kitoblarni “hazm” qilishga tayyorlash umidida nashr etilgan, etilayotgan kitoblardir.
Fikrimcha, har bir nashr kitobxonning istagidan biroz balandda bo‘lgani ma’qul. Shunda o‘sish bo‘ladi. Mutolaani Marsel Prust, Xorxe Luis Borxes yoki Uilyam Folkner asarlaridan boshlagan o‘quvchi bo‘lmasa kerak. Ammo haqiqiy kitobsevar bu mualliflarni “hazm” qila olish darajasiga yetishi kerak. Shundagina tom ma’nodagi ma’rifat hosil bo‘ladi va bu, biz kutayotganimizdek, jamiyatni o‘zgartiradi.

– O‘zbek noshirlarining eng og‘riqli nuqtasi nima deb o‘ylaysiz?

– Savolingiz ustida biroz mushohada qilib vahimaga tushadi odam. Hamma tomonimiz og‘riqli nuqta ekan. Yana biri biridan og‘riqliroq. Agar ajratib ko‘rsatish kerak bo‘lsa, eng avvalgisi sohada SHAXSlarning kamligi bo‘lsa kerak. Ko‘pchilik ziyolilar 5-10 ta nashriyotni bilishadi, ammo ular nechta noshirni tanishadi? Axir har bir nashriyotning javhari – yadrosi noshir-ku. Bugun javonlarimizni ishg‘ol etayotgan qiyofasiz, xaraktersiz kitoblarning paydo bo‘lish sababi shundamikan deb o‘ylab qolaman.
Olmon yozuvchisi, shoir, faylasuf, musavvir Herman Hessening “Kitob jodusi” asarida bir xat (shrift) haqida yozgan butun boshli maqolasi bor. Bibliofil Hessening kvintessensiyasi mana shu yerda namoyon bo‘ladi. Bu noshirlikning lakmus qog‘ozi hamdir. Ya’ni kitobni, deylik, xat turigacha his qila olmasdan noshirlik qilayotganlar oddiy tadbirkorlar, xolos. Men uchun haqiqiy noshir kamida yaxshi bir shoir yoki yozuvchi yoinki olimning iqtidorini o‘zida yashirgan shaxsdir. Afsuski, shunaqa noshirlarimiz kam. Kitobni qo‘liga tutganda ko‘zlari chaqnaydiganlar kam. Kitobi xunukligi, sifatsizligi, g‘ij-g‘ij xatoligidan uyalmaydiganlar ko‘p. Shular asosiy og‘riq nuqtamiz bo‘lsa kerak.
Mutaxassislarning kamligi ham juda katta muammo. Nashriyotlar ko‘p, yaxshi muharrirlar, musahhihlar sanoqli. Dizayner-rassomlarni-ku umuman gapirmasa ham bo‘ladi. Bugun turli nashriyotlar chop etayotgan yaxshi kitoblarning aksariyati bir-biriga o‘xshash, ularning chiqish ma’lumotlarida bir-ikkita ismni takror va takror ko‘rasiz.
Yuqorida gaplashganimiz kitobxonlik darajasining qoniqarsiz ekanligi, aholining to‘lov qobiliyati pastligi ham noshirlarning og‘riqli nuqtalaridir.

– Hozirgi kunda chet el yozuvchilarining tarjima asarlarini bir vaqtning o‘zida ikki-uchta nashriyot bosmoqda. Shu to‘g‘rimi? Umuman tarjima asarlarga siz rahbarlik qilayotgan nashriyot yondashish uslubi qanday?
– Nafaqat tarjima adabiyoti, balki istalgan asarning ham bir necha nashriyotlar tomonidan bir paytda nashr etilishi nafaqat to‘g‘ri, balki sohaning rivoji uchun zarur hamdir. Bu butun dunyoda kuzatiladigan amaliyot. Faqat bir shart bor: o‘z uslubi, dastxatiga ega nashriyotlar shakllangan bo‘lishi kerak. Modomiki, hatto ideal holatda ham, tarjima asliyatdagi matnning soyasigina ekan, keling bu soyaning turli burchaklar ostidagi variantlarini o‘quvchiga taqdim qilamiz. Bu kitobxonni asliyatga yanada yaqinlashtirmaydimi?! O‘zbek tiliga turli tarjimonlar tomonidan o‘girilgan biron asarning har xil variantlarini o‘qib, taqqoslab ko‘rgach, hamfikrimga aylanishingizga ishonaman.
Agar siz bundan 30-40 yil oldin tarjima qilingan asarlarning nashrini, ya’ni aynan bir tarjimaning turli nashriyotlar tomonidan chop etilayotganini nazarda tutayotgan bo‘lsangiz ham, bu salbiy holat deb baholanmasligi kerak. Uzoqqa bormaylik, Toshkentdagi sobiq SUMning orqa tomonida qator tizilgan, asosan rus tilidagi kitoblar sotiladigan rastalarga borib, deylik, “Harri Potter”ni so‘rab ko‘ring: «”Maxaon”niki kerakmi yoki “Rosmen”niki ham bo‘laveradimi?» degan savol bilan qarshi olishadi sizni. Kamida beshta nashriyotning mahsulotini taklif qilishadi. Va bu tabiiy. Va bu juda zo‘r!
«Akademnashr»da tarjima asarlarga bir nechta talablar qo‘yiladi. Birinchisi, asar asliyatdan tarjima qilingan bo‘lishi shart. Har qancha ravon, mukammal matn bo‘lmasin, uchinchi, vositachi tildan qilingan tarjimalarni chop etmaslikka ahd qilganmiz. Ikkinchisi, asar uchun mualliflik huquqi olingan bo‘lishi kerak. Bu borada nashriyot tarjimon bilan hamkorlikda harakat qiladi. Uchinchisi, tarjima zarur asarlardan biri bo‘lishi kerak. Asarning millionlab nusxada sotilgani yoki qandaydir yuksak mukofotlarga loyiq topilgani ahamiyatsiz. U qaysi qadriyatlarni ilgari surayapti, qanday tushunchalarning shakllanishiga xizmat qiladi, estetik qiymati qanchalik, axloqiy tamoyillarining chegarasi qanday kabi savollar biz uchun muhim. “Akademnashr”ning tarjima asarlarini tanlash haqida aniqroq tasavvur hosil bo‘lishi uchun aytishim mumkin, shu kunlarda “Hitopadesha” dunyo yuzini ko‘rdi, Xorxe Luis Borxesning hikoyalar to‘plamini, Andrey Platonovning “Jon” qissasini chop etish arafasidamiz.

– Kitob xatosiz chiqmaydi deyishadi... Sizningcha-chi?
– Menimcha, kitob xatosiz chiqishi shart. Xatosiz chiqadigan kitoblar ham uchrab turadi-ku.
Bundan besh-olti yil burun o‘zbek tilidagi matnlarning imlo xatolarini tuzatadigan “Yurida orfo” kompyuter dasturi mualliflaridan biri, ko‘pchilik yaxshi taniydigan kuyunchak ziyolimiz Anvar aka Shukurov biz bilan aloqaga chiqdi. Dastur haqida gapirdi. Dasturning imkoniyatlari bilan tanishish uchun bir-ikkita bosmaxonaga tushirishga tayyorlab qo‘yilgan kitoblarning elektron nusxalarini olib kelishni va tekshirib ko‘rishni taklif qilishdi. Aytishlaricha, katta-katta nashriyotlar dastur yordamida tekshirgach ko‘pming adadda chiqayotgan kitoblarini yaroqsiz deb chiqitga chiqarib, qaytadan chop qilishibdi. Ikkita kitobimizni tekshirdik. Bitta ham xato chiqmadi. Anvar aka hayratini yashirib o‘tirmadi. Ko‘p yaxshi gaplar aytdi. Dasturni hamkorlik sharti bilan tekinga o‘rnatib berishdi. Nashriyotga qaytgach men ham xodimlarning oldiga kirib birma-bir qo‘llarini siqib rahmat aytib chiqdim. Shu katta xato bo‘lgan ekan, keyinchalik kitoblarimizda xato ko‘payib qoldi. Hozirgacha uchraydi. Ammo biz bunga hech qachon rozi bo‘lmaymiz. Kitob bironta ham xatosiz chiqishi shart!

– Noshir sifatida elektron kitoblarga munosabatingiz?
– Ijobiy munosabatdaman. Elektron uskuna ham qog‘oz kabi bir vosita, xolos. Qolaversa, hozir bu bahs eskirdi. Rivojlangan mamlakatlarda qog‘oz kitoblar o‘z mavqeini saqlab qola bildi. Shaxsan o‘zimda elektron kitob qurilmasi bor. Uni xarid qilganimda yarim million nomga yaqin kitoblar saqlangan elektron kutubxona ham sovg‘a qilishgan. Bir-ikki oylik tushlikdan voz kechib Bertelsning “So‘fiylik va so‘fiy adabiyoti”, “Navoiy va Jomiy” asarlaridan ksero nusxa olib qo‘lbola kitob yasagan avlod vakili sifatida men uchun bu fantastikaning o‘zi.
O‘zbekistonda kitoblari elektron bichimda sotuvga qo‘yilgan ilk nashriyot balki “Akademnashr” bo‘lishi ham mumkin. Har holda ma’rifatparvar do‘stimiz Davronbek Tojialiyevning kitobim.uz dasturi uchun o‘z kitoblarini taqdim etgan ilk nashriyot biz ekanligimiz ma’lum. Bungacha esa bizda elektron kitoblar savdosi bilan kimdir shug‘ullanganidan bexabarman. Shu yilning oxirigacha “Akademnashr”ning barcha kitoblari elektron bichimlarda ham mavjud bo‘lishi va savdoga chiqishini rejalashtirganmiz. Ayrimlari tekinga o‘quvchilarga taqdim etiladi. Elektron kitoblar uchun o‘z dasturimizni yaratish ustida ish olib borilayapti. Hozir “Akademnashr”ning ko‘p kitoblarini “kitobim.uz”dan elektron bichimda xarid qilish mumkin.

– Yaqin orada O‘zbekistonda biror marta ham xalqaro kitob ko‘rgazmalari, forumlar o‘tkazilmadi. Bu nashriyotlarimizning o‘z qobig‘iga o‘ralib ishlashi, sustlashishga ta’sir o‘tkazmay qolmadi. Ko‘pgina nashriyotlar izdan chiqdi. Ayting-chi, jahon noshirligi bilan tanishish uchun qanday ishlarni amalga oshirishimiz kerak deb bilasiz?
– To‘g‘ri ta’kidlayapsiz, xalqaro kitob ko‘rgazmalariga katta ehtiyojimiz bor. Ruslarning mashhur iborasida aytilganidek, bu – “o‘zingni ko‘rsatish va o‘zgalarni kuzatish” uchun yaxshi bir imkoniyat. Kamchiliklarimizni ilg‘ab olish, ilg‘or an’analar, sohaning yangiliklaridan xabardor bo‘lishning yaxshi, ko‘pchiligimiz uchun yagona usuli xalqaro kitob ko‘rgazmalaridir. Bugun bunday ko‘rgazma tashkillashtirsak mamlakatimizdagi noshirlik saviyasidan uyalib qolishimiz aniq bo‘lgani balki bu ishlarga to‘siq bo‘layotgandir. Ammo, hech bir mubolag‘asiz aytish mumkinki, jahon bilan bo‘ylashmasak mana shu uyatli ahvolda qolib ketaveramiz. Aksariyat noshirlarimiz uchun jahonning eng nufuzli kitob ko‘rgazmalarida qatnashish moliyaviy tomondan og‘irlik qiladi. Balki “yil nashriyoti”ga o‘xshash tanlovlar tashkillashtirib, homiylarni jalb etib, g‘oliblarga katta ko‘rgazmalarda ishtirok etish imkoniyatini mukofot tariqasida taqdim etish kerakdir. Kitoblarimizning saviyasi ko‘tarilishiga bu ham bir rag‘bat bo‘larmidi?!

– Bizda yozuvchilar va noshirlar hamkorligi ko‘p ham yo‘lga qo‘yilmagan. Chet ellarda yozuvchilar hech qanday yozuvchilar uyushmalari emas, asosan noshirlar bilan ishlaydi, ular bilan hamkorlik qilish orqali daromad topadi. Bizda bu tajriba qanday? Qalam haqiga bo‘lgan munosabat haqida?
– Taassuflar bo‘lsinki, bizda unday emas. Va buning uchun noshirlarni ayblash ham qiyin. Shu mavzu ko‘tarilganda biz ko‘pincha unutib qo‘yamiz, aslida qalam haqini muallifga noshir to‘lamaydi, xaridor, kitobxon to‘laydi. Deylik, noshir biron muallifning 320 betlik kitobi uchun 100 000 000 so‘m qalam haqi to‘lasa va bu kitobni shu kunlardagi eng katta adad hisoblanmish 5000 nusxada chop etsa, kitobning narxi 20 000 so‘mga qimmatlashadi. 20 000 so‘m shu hajmdagi kitoblarning bugungi kundagi bozor narxidan ham qimmatroq. Boshqa tomondan qaralsa, shunday hajmdagi yaxshi bir asarni yozish uchun yozuvchi qora qozonini suvga tashlab kamida bir-ikki yil mehnat qilishi kerak bo‘ladi. Aslida muallif asarni yaratish jarayonida yot o‘y-xayollarga chalg‘imasligi uchun 100 000 000 so‘m ham kamlik qiladi. Hammasi bugungi kun xaridorining xarid quvvatiga, mamlakatning iqtisodiy ahvoliga borib taqalayapti. Aslida xalq boy, kitob qimmatli, ijod va ilm qadrli bo‘lishi lozim. So‘nggi paytlarda bu borada ham ijobiy o‘zgarishlar ko‘zga tashlana boshladi. Vaziyat o‘nglanishini kutishdan boshqa ilojimiz yo‘q, afsuski.

– “Akademnashr”dan qalam haqi tufayli norozi bo‘lgan ijodkorlar, olimlar bo‘lganmi?
– Bitta muallifimiz bizni qo‘shimcha, o‘g‘rincha nusxalar chiqarishda ayblagani esimda – bu yurtimizda juda keng tarqalgan holat. Shukurki, unaqa emasligini isbotlab bera olganmiz. O‘sha paytlarda “Akademnashr”ning o‘z bosmaxonasi bo‘lmagani qo‘l kelgan. Hamkorlikni o‘sha zahotiyoq to‘xtatganman. Eng qizig‘i, o‘sha muallif hozir o‘zi noshirlik bilan shug‘ullanar ekan.
Qalam haqidan norozi bo‘lganlarni eslolmadim. Bizda qalam haqi miqdorining kamligi bois mualliflar arzimas narsa ustida talashib-tortishishni ep ko‘rmasliklaridan deb bilaman buni.

– Hozirgi kunda soliq tizimining isloh etilgani ko‘p bora ta’kidlanmoqda. Bu islohatlarning noshirlarga ijobiy ta’siri bormi? Bizda qaysidir mavzudagi yaxshi kitoblar uchun soliq imtiyozlari joriy etilsa, yaxshi bo‘lmasmidi? Noshirlar yana qanday umidlar qilmoqda?
– Yangi Soliq kodeksiga ko‘ra biz imtiyoz egasimiz, ya’ni QQSdan ozod qilinganmiz. Ammo to‘liq emas. Bosma mahsulotlarning asosiy xomashyosi bo‘lgan qog‘oz uchun, bo‘yoq, qolip va yelimlar uchun QQS to‘lanadi. Kitob nashri uchun ko‘rsatiladigan matbaa xizmatlari bilan bog‘liq vaziyat esa umuman chalkash. Tushunishimcha, adashayotgan bo‘lishim ham mumkin, kitobni to‘liq o‘z kuchi bilan va o‘z xomashyolaridan foydalangan holda chop etgan matbaa korxonasi aniq QQSdan ozod etilgan. Ammo buyurtmachining qog‘ozida yoki kitobning muayyan bir qismini, masalan, muqovasini chop etib bergan bosmaxona bu xizmatlaridan QQS to‘laydi.
Yangi kodeks tufayli nashriyotning soliq yuki ancha kamaydi. Chunki biz kam foyda qoladigan soha hisoblanamiz va foydadan soliq to‘lash biz uchun afzalroq. Xodimlarning maoshi ham faqat daromad soliqlari, davlat jamg‘armalariga ajratmalarning kamayishi hisobiga 10 foizcha oshdi. Soliqdan tejab qolingan mablag‘larni yangi kitoblarning nashriga yo‘naltirayapmiz. Shuning hisobiga bir nechta qiziqarli yangi ruknlar paydo bo‘ldi.
Aslida imtiyozlar iqtisodiy rag‘batlantirishning eng zararli vositasi deb o‘ylayman. Kitob nashri va savdosi sohasini qo‘llab-quvvatlash esa – zarurat. Bu boradagi xorij tajribalarini o‘rganib hayratga tushganman. Davlat kitob uchun sarflagan pullaridan kelajakda yuksak saviyali mutaxassislar, ma’rifatli jamiyat shaklida juda katta foyda ko‘radi. Kitobga pul sarflash AESga pul sarflagandan ko‘ra ham foydaliroqdir.

– Noshirlik sohasiga endigina qadam qo‘ygan yoshlarga nimaga yaqinroq, nimadan esa, aksincha, uzoqroq yurish muhim?
– Maslahat beradigan maqomda emasligimni aniq bilaman. O‘rniga o‘zim uchun muhim deb bilganlarimni ayta qolay. Mo‘min kishi o‘zi qilayotgan ishni qo‘lidan kelgancha eng chiroyli holatga yetkazishga amr etilgan. Buni unutmaslik va bundan kamiga rozi bo‘lmaslik shart. Haqni zoye qilma! Ya’ni hamkorlar, xodimlar, mualliflar, kitobxonlar va boshqa hamma-hamma moddiyu nomoddiy haq egalariga xiyonat qilmaslik kerak.
– “Akademnashr” ziyolilar orasida mashhur bo‘lib, ishonchni oqlashiga asosiy sabab nima deb ko‘rsatgan bo‘lardingiz?
– Biron sabab ko‘rsata olmayman. Faqat ta’kidlashim mumkinki, biz shuhrat qozonishni hech qachon maqsad qilmaganmiz. Ziyolilarning ishonchini oqlashda esa marraga yetish imkonsizligini bilaman. Chunki ishonch doimiy ravishda munosib bo‘lishni talab qiladi. Alloh muyassar qilsin, rostanam ishonchlilardan bo‘laylik. Bu juda yuksak baho.
Aslida nashriyot o‘z holicha biron-bir qiyofaga ega emas. Mualliflarni tanlar ekan, ulardan shakl va rang olib nashriyot ham qiyofa kasb etadi. Agar “Akademnashr”da biron ijobiy fazilat mavjud bo‘lsa, bilingki, bu bizning mualliflarimiz, hamkorlarimiz sababidandir.

– Qimmatli vaqtingizni bizga ajratganingiz uchun rahmat!
Suhbatni Davron Mansurov tayyorladi