Mikrobiologiya, biotexnologiya va nanobiotexnologiya sohalarida ilmiy tadqiqot olib boradigan olim Baxtiyor Abdug‘afur yozuvchi sifatida ham tanilib ulgurdi. Uning "Sulton Jaloliddin Manguberdi", "Qonli gullar vodiysi: Madaminbek" kabi kitoblari eng ko‘p o‘qilayotgan asarlar sirasiga kiradi. Minbar Baxtiyor Abdug‘afur bilan jamiyatdagi voqealarga ziyolilarning munosabati, ijodkorlarga gonorar berilmayotgani va "O‘zbekkino"ning "Sulton Jaloliddin Manguberdi" asarini nega qaytargani xususida suhbatlashdi.

Minbar: Bugun jamiyatda o‘zgarishlar, ma’lum bir uyg‘onishlar bo‘lmoqda. Bu jarayonda har bir voqelik ijtimoiy tarmoqlarda muhokamaga sabab bo‘ladi. Odamlar ziyolilarning bu voqelikka munosabatini kutadi, ziyolilar esa hadeganda fikr bildiravermaydi. Sizda ham munosabat bildirish holatlari kam uchraydi.

Baxtiyor Abdug‘afur: Jamiyatdagi har qanday o‘zgarish, yaxshimi-yomon, albatta aks-sado beradi. Buni biz ayniqsa ijtimoiy tarmoqlarda ko‘p kuzatamiz. Lekin masalaning bir tomoni borki, bunday bahs-munozaralarda ziyolilar negadir kam ishtirok etishadi. Bu holatni to‘g‘ri tushunish mumkin. Birinchisi, ichki senzura, yoki ko‘p hollarda oddiy o‘zbekchilik – istihola. Odatda, biror masala yuzasidan ijtimoiy tarmoqlarda munozara boshlansa o‘rtaga tushvolib bahslashish, fikr bildirishga ko‘pda rag‘batim bo‘lmaydi. Men hurmat qilgan olim va mutaxassislarning suhbatlarida fikrlarini olaman. Jamiyat faqat men yoki sizdan iborat emas. Mening yoki sizning fikringiz qat’iy inobatga olinishi, bu bilan hisoblashish kerak degan narsadan ham yiroqman. Shuning uchun bunday jarayonlarda kamnamoman.

Masalaning boshqa tomoni ham bor. Davrimizda voqea va hodisalar shiddat bilan rivojlanib bormoqdaki, agar siz bu evrilishlarga tayyor bo‘lmasangiz, o‘zingizda “immunitet” yoki “javob reaksiyasi” shakllanmagan bo‘lsa ko‘p narsalarni boy berishingiz tabiiy. Tabiat, borliq jarayonlarida bo‘shliq, uzilish bo‘lmaydi, demakki, har narsa o‘zini-o‘zi to‘ldirib, isloh qilib boraveradi. Ijtimoiy hodisalarga qo‘llash mumkin bo‘lsa, buni men regeneratsiya jarayoni degan bo‘lardim. Ana shu jarayon bizda oqsaydimi degan o‘y o‘tadi xayolimdan. Demoqchimanki, ko‘p ziyolilarning sustligi davr shiddati-yu talabini to‘liq his qila olmaydi. Taqdir taqozosi bilan salkam o‘n yil xorijda, ilmiy tadqiqot institutlarida ishlashga to‘g‘ri keldi. Menda o‘zimizning odamlar, jamiyat va ijtimoiy munosabatlarni xorijdagilari bilan solishtirish imkoni bo‘ldi. Biz ko‘p tomondan orqadamiz: aniq fanlarda, texnologiyalarda, adabiyot va hatto ijtimoiy fikr va jarayonlarda. Bu mening o‘ta shaxsiy fikrim. Kimgadir yoqmas. Lekin men ko‘rgan-bilganlarim asosida shu xulosaga kelganman. Mana shu jihat siz aytmoqchi bo‘lgan ijtimoiy munosabatlarda ham ko‘rinib qoladi.

Minbar: Sohangiz olimlik bo‘lsa-da, adabiyot ahli orasida ham tanilib qoldingiz, auditoriyangiz paydo bo‘ldi. Ilm va adabiyot: ikki kemaning boshini tutish qiyin emasmi?

Baxtiyor Abdug‘afur: O‘z auditoriyam borligini eshitish yoqimli. Ijtimoiy tarmoqlar orqali ko‘plab muxlislarimiz fikr-mulohazalarini bildirishdi. Qo‘ng‘iroqlar qilishdi. Yurtimizga kelgan xorijlik millatdoshlarimiz “suhbatingizni olaylik!” deyishadi. Tojikiston, Turkmaniston va Qirg‘izistonda yashaydigan o‘zbeklar romanlarimni o‘qib, aloqaga chiqishdi. Ilm va adabiyot mohiyatan bir narsa. Ikkisida ham izlanasiz. Busiz biror narsa yaratolmaysiz. Ayniqsa tarixiy asarlarni yozishda fundamental manbalarni tadqiq etasiz. Aslida bu ham bir tadqiqot, ilm. O‘sha tarixiy voqealarni badiiylashtirish endi boshqa masala. Ilm va adabiyot bir-biriga xalaqit bermaydi. Bir-birini to‘ldirib boradi. Menimcha, ilm va adabiyot bir kema, faqat eshkaklarni to‘g‘ri esha olsangiz, bas. Aytaylik, Umar Xayyom mashhur matematik bo‘lgan, tenglamalarni yechishdan charchagan vaqtida qog‘oz hoshiyalariga ruboiy yozib ma’naviy hordiq chiqargan. Tib ilmi raisi Ibn Sino falsafiy yoki tibbiy risolalarni o‘qib charchaganda ruboiylar bitgan. Bunday misollar juda ko‘p. Ziyoli odam bir narsani unutmasligi kerak. Insonning salohiyati katta, faqat undan to‘g‘ri foydalana olishi kerak.

Minbar: “Sulton Jaloliddin Manguberdi” kinossenariyingizni “O‘zbekkino” qabul qilmagan ekan. Aslida nima bo‘lgandi?

Baxtiyor Abdug‘afur: “O‘zbekkino”ga kinossenariy topshirmaganman. Roman qo‘lyozmasini 2017-yil yozida “Sharq yulduzi” jurnaliga topshirganman. 2018-yil boshidan roman jurnalda e’lon qilina boshlandi. Roman qo‘lyozmasi taqrizchilar, adabiyotchilar qo‘lida aylanib yurganida menga: “O‘zbekkino”ga olib boring, tarixni puxta o‘rganibsiz, voqealar zo‘r chiqibdi, buni kino qilish kerak” deyishdi. Bunga hafsala qilmadim. Chunki avval ham bir-ikki ssenariy topshirib hafsalam pir bo‘lgan, foydasiz deb bilardim. Ana shunday ssenariylarga “O‘zbekkino” mutaxassislarining yozgan taqrizi turibdi. Keyinroq, tanish kinorejissyorlardan biri aytdi, “romanni shundoq olib boring, ko‘rishsin, o‘zlari yozgan kinossenariyni badiiy kengash yetti-sakkiz marta (buni “Munosabat” ko‘rsatuvida yetti-sakkiz variant deb talqin qilishdi) qaytardi” dedi. Romanni “O‘zbekkino”ga olib bordim. “Siz ham Jaloliddin haqida yozdingizmi?..” deyishdi. Bor gap shu. To‘g‘risi, afsus qildim. Nasib qilib tanlovlar ochiq-shaffof bo‘ladigan davrlar kelsa, tanlovlarda qatnashaman.

Minbar: 9 yil davomida qaysi manbalardan o‘rgangansiz: jiddiy o‘rgangan bo‘lsangiz kerak, har holda Sulton Jaloliddin haqida ikkita kitob, bitta kinossenariy yozish oson ish emas.

Baxtiyor Abdug‘afur: Jaloliddin Manguberdi va anushtegin Xorazmshohlar davlati haqida o‘rta asr tarixchilari ko‘plab ilmiy asarlarda ma’lumot berishadi. Lekin bu asarlar orasida Shihobiddin Nasaviyning “Siyrat as-sulton Jaloliddin Mengburni” (“Sulton Jaloliddin Manguberdi hayoti tafsiloti”) asari alohida ajralib turadi. Nasaviy sulton Jaloliddinning munshiysi – kotibi bo‘lgan, sulton bilan ko‘p sarguzashtlarni boshidan o‘tkazgan. Bundan tashqari, Alouddin Atomalik Juvayniyning “Tarixi jahongusho” (“Jahon fotihi tarixi”), Rashididdin Fazlullohning “Jome ut-tavorix” (“Umumiy tarix”), ibn al-Asirning “Al-komil fit-tarix” (“Mukammal tarix”), Ziyo Bunyodovning “Anushtagin Xorazmshohlar davlati” asarlarida ham Jaloliddin Manguberdi haqida qimmatli ma’lumotlar beriladi. Shuningdek, Jaloliddinning yana bir munshiysi Nuriddin Zaydariyning “Nafsat al-Masdur”, Juzjoniyning “Tabaqati Nosiriy”, Yoqut Hamaviyning “Mo‘’jam albuldan”, Yosin al-Umariyning “Al-asar al-Jaloliyya”, Mirzo Ulug‘bekning “To‘rt ulus tarixi”, Abulg‘ozixonning “Shajarai tarokima” asarlari bor. Jaloliddinning ushbu asarlarda madh etilgan ko‘p qahramonliklari romanda badiiylashtirilgan.

Minbar: Keyingi paytda ko‘p o‘qilayotgan kitoblar orasida sizniki ham bor. Kitobxonlarda tarixiy asarlarga qiziqish shakllandi deb o‘ylaysizmi? Yozuvchi sifatida bugungi kitobxonni nimalar qiziqtirishini o‘rganib borasizmi?

Baxtiyor Abdug‘afur: Tarixiy asarlarga hamma vaqt qiziqish bo‘lgan. Odam bolasi borki, o‘z tarixiga qiziqqan. Gap o‘sha tarixni qanday yetkaza bilishda. Haqiqiy ijodkor fikrda boshqalardan kamida bir bosh baland bo‘lishi yoki bir qadam oldin yurishi kerak. Aytmoqchi bo‘lgan narsasi bo‘lishi shart. Yengil-yelpi asarlar ko‘payib ketdi deyiladi. Aslida shunaqa asarlarni yozganlarning aytmoqchi bo‘lgan gapi, fikri yo‘q. Bir narsani tasvirlab, ikki qahramon o‘rtasida dialog tuzib qo‘ygani bilan asar tug‘ilib qolavermaydi. Adabiyotning qonuni – avval g‘oya, so‘ng qahramon va voqealar rivoji. Kamchiligimiz shuki, biz avval qahramon va voqealarni tanlaymiz, agar ularda mantiq bo‘lsa, qandaydir g‘oya bo‘lishi mumkin. Mantiq bo‘lmasa-chi? Ijodkor sifatida albatta kitobxonga yangi – tesha tegmagan mavzuni aytishni xohlayman. Masalan, Qo‘qon xonligining ruslar tomonidan bosib olinishidan bahs ochuvchi “Amiri lashkar” romanim (hali tugallanmadi) o‘quvchi uchun qiziq. Sababi, o‘n to‘rt yoshli xon Sulton Saidxon va uning otalig‘i Alimquli lashkarboshi, Qo‘qon xonligi armiyasining Oqmasjid, Uzunog‘och, Chimkent va Toshkentda general Chernyayev qo‘shinlariga qarshi janglari, o‘smir xonning Buxoro amiri tomonidan o‘ldirilishi tarixi ko‘plarga qiziq. Tariximizning bu sahifalari, tarixchi va ziyolilarni hisobga olmasak, ko‘plab o‘quvchilarga noma’lum. Yoki, ikkinchi jahon urushi davrida vermaxt tomonida sobiq ittifoq armiyasiga qarshi kurashgan turkistonlik asirlar haqida so‘zlovchi “Sharqiy legion” romanim (hali nashr etilmadi). Shuningdek, zamonaviy mavzularda, jumladan, atrofimizda bo‘layotgan geopolitik o‘yinlaru o‘zgarishlar, bunda biz qanday bo‘lishimiz kerak, bu fitnalarga qarshi turgan milliy qahramonlarimiz... Yuqorida sanab o‘tganlarim o‘quvchilarga yangi narsalarni aytish ishtiyoqi, havasida yozilgan asarlardir. Aytilgan narsani qayta-qayta aytish o‘quvchining vaqtini olish hamdir.

Zamonaviy kitobxon hamma narsani biladi, aqli yetadi. Shunday ekan, uning vaqtini zoye ketkizishga, o‘g‘irlashga yozuvchining aslo haqqi yo‘q deb hisoblayman.

Minbar: "Sharqiy legion" asaringiz haqida batafsil to‘xtalsangiz.

Baxtiyor Abdug‘afur: 2008-yilda turkistonlik asirlar qismatidan so‘zlovchi "Sharqiy legion" asarimni yozdim. Uning bir qismi o‘sha vaqtda "Ko‘ngil ko‘chalari" gazetasida chiqqandi. Birinchi bo‘lib "Darakchi" muharriri Rustam Jabborov qo‘ng‘iroq qilib, "taqsir, asarni boplabsiz, Stiven Kingga o‘xshab yozibsiz" degandi. Asarni tugatishga hafsala, vaqt bo‘lmadi – tirikchilik sababidan.

Asarning bosh qahramoni oilasi Ukrainaga quloq qilingan, lekin sho‘ro armiyasiga chaqirilgan Muhammadmuso ismli yigit. Otasi Turkistonning boylaridan bo‘lgani uchun oilasi bilan surgun qilingan. Urushning dastlabki kunlari Muhammadmuso quroldosh do‘sti Sobirjon bilan asirga tushadi. Ularni vagonlarga joylab Germaniyaga olib ketishadi. Konslagerda ahvoli og‘irligidan mehnatga yaramaydigan Sobirjonni fashistlar otib tashlashadi. Muhammadmuso bu yerda turkistonlik boshqa asirlar bilan tanishadi, konslagerning butun dahshatini ko‘radi.

Orada vermaxtga xizmat qilayotgan turkistonlik ziyolilar konslagerga kelishadi, legionga da’vat qilish uchun. Ko‘plab turkistonliklar bu legionga qo‘shiladi, biroq Muhammadmuso oldiniga buni rad etadi. Keyinchalik, lagerda omon qolmasligiga ko‘zi yetgach, legionga yozilishga rozi bo‘ladi va shu tariqa vermaxt askariga aylanadi. U nemislarning Turkistonga ozodlik berishiga ishonadi. Lekin aldanganini keyinroq tushunadi.

Minbar: Ijodkorlarga gonorar berish masalasida ijobiy o‘zgarishlar bormi? Ochig‘ini aytganda, kitoblaringiz uchun qancha gonorar olasiz?

Baxtiyor Abdug‘afur: Rostini aytsam, ko‘p nashriyotlar va gazetalar meni "uxlatib" ketgan. Masalan, "Oltinchi yo‘lak" asarim, eshitishimcha, ikki marta bosilgan, 5000+5000, jami 10 ming, lekin bir tiyin bermagan. Kitobni ham juda sifatsiz ishlagan – yumshoq muqova, gazeta qog‘ozi. 2013-yilda Qo‘qonda 6300 dan sotilayotganini eshitgandim. Og‘ringanman, nashriyot yopildi, keyin boshqa nom bilan ochishdi. Gazetalar ham shunday bo‘lgan, haqimni bermaganlari yopildi. Gonorar masalasiga juda ehtiyot bo‘lib qaraydigan birgina noshir – Sanjar Nazar. Buni e’tirof etmasam bo‘lmaydi. Hozir talab bor bu kitobga ham. Nima uchun ko‘p gazetalarning barakasi yo‘q, sababi ular gonorarda g‘irromlik qiladi.

Eng ko‘p sotilayotgan kitoblardan tushayotgan foydani hisoblasa, aksar nashriyotlar muallifga bir dona kitobdan 1000 so‘mdan gonorar bersa ham, 5000 nusxa chiqqan kitobdan 5 mln gonorar beradi, lekin shu ham yo‘q. O‘zbek kitob bozorida yozuvchining qadri deyarli yo‘q.

Minbar: Adabiyotda korrupsiya bormi, nima deb o‘ylaysiz?

Baxtiyor Abdug‘afur. Bundan o‘n yillar avval "Qonli gullar vodiysi: Madaminbek" romanim qo‘lyozmasini ko‘tarib ko‘plab davlat nashriyotlariga borganman. Roman nashriyot taqrizchilariga ma’qul bo‘lgan, ammo bosishmadi. O‘shanda "o‘z hisobingizdan nashr qildirsangiz osonroq bo‘ladi" deb ham maslahat berishgan. Qo‘lyozma ikki-uch nashriyotda qolib ketdi.

O‘sha vaqtlarda yosh ijodkorlarni qo‘llab-quvvatlashimiz kerak, ayniqsa nasrda ijod qiladiganlarga yordam berishimiz kerak deb OAVda chiqishlar qilishardi-yu, o‘shalarning qabuliga borsangiz hech qanaqa yordam berishmagan. Hatto bir amaldor "Madaminbek "sporniy" masala, hikoyalar bo‘lsa olib keling" degan bo‘lsa, yana biri "siz avval hikoyalar mashq qiling, keyin bosamiz" degani esimda. Hech kimdan menga amaliy yordam bo‘lgan emas. Aspiranturada o‘qirdim, moddiy sharoitim cheklangan, shuning uchun o‘z hisobimdan kitob chiqara olgan emasman.

Menga o‘xshagan ko‘p ijodkor yoshlarni bilaman. Asarlari chiqmadi. Orasida iqtidorlilari ko‘p edi. Shu yigitlar xorijga ketdi, ishlagani. O‘zim ham ularning ortidan ketganman.

2010-yilda o‘z hisobimdan "Quyosh mag‘ribga botadi" nomli qissamni 100 nusxada chiqartirganman. O‘zim uchun, kitobi chiqqan degan gapni eshitish uchun.

Minbar: Ijtimoiy voqealar haqida asar yozish vaqti kelmadimikan, bugunni bor bo‘yicha ko‘rsatadigan asarlar yetishmaydi adabiyotimizda. Borlarida qandaydir yasama bo‘yoqlar bordek, tabiiylik yo‘q.

Baxtiyor Abdug‘afur: Fikringiz juda to‘g‘ri. Shaxs va jamiyat, ijtimoiy muammolar qalamga olingan asarlar kam. Yozish vaqti keldi. Bunga ham jur’at, ulkan ishtiyoq kerak deb o‘ylayman. Lekin ishonchim komil, bunday asarlar yoziladi. Agar o‘ylab qarasangiz, yon-atrofimizdagi tanigan-bilganlarimizning hayotida birgina romanga yetib ortadigan material bor. Agar ular romanchilik talablari asosida yozilsa, nafaqat o‘zimizda, xorijda ham portlash effektini berishiga ishonaman. Buning uchun o‘sha tipik sharoitlarda tipik voqealarni – ijtimoiy voqealarni zo‘r tasvirlab bera olish kerak. Bizdagi ko‘p ijtimoiy jarayonlar, hodisalar o‘ziga xos, boshqa jamiyatlarda uchramaydi. Xorijlik o‘quvchilarga boshqacha, g‘ayritabiiy tuyulishi aniq.

Minbar: O‘zbek yozuvchilari qachon jahonga chiqadi? Hamid Ismoil yaqinda mukofot oldi, ikki yil oldin chiqqan asarga shu voqeadan keyin tanqidiy munosabat paydo bo‘ldi. Bunga munosabatingiz qanday?

Baxtiyor Abdug‘afur: O‘zbek yozuvchilari, birinchidan, jahon adabiyotidagi zamonaviy tendensiyalarni bilishi kerak. Qanday mavzu, o‘sha mavzu qanday yoritilayapti, bilmaymiz. Asliyatda o‘qiy olmaymiz. Ingliz tilini biladigan juda kam. Nima uchun ingliz tili? Dunyoning barcha tillarida yozilgan eng sara asarlar albatta ingliz tiliga tarjima qilinadi. Hech bo‘lmasa, inglizchasini o‘qish kerak. Xorij nashriyotlarida kitob chop ettirish juda qiyin. Asar e’lon qilinishi uchun qanday mavzuni tanlay bilish ham muhim.

Hamid Ismoilning asari e’tirofga sazovor bo‘ldi. Asarni, to‘g‘risi, o‘qimadim. Tanqidlarni o‘qimadim. O‘qimagan asarga baho berolmayman.

Minbar: O‘qish shart deb hisoblaydigan, o‘zingiz tavsiya qiladigan o‘nta asarni ham aytib o‘tsangiz.

Baxtiyor Abdug‘afur: O‘zbek yozuvchisi avvalo o‘zbek mumtoz asarlarini, qolaversa, jahon klassiklarining romanlarini o‘qishi kerak. 10 ta kitob juda kam. Shunday bo‘lsa-da, quyidagi asarlarni o‘qish kerak deb hisoblayman.

  1. Abdulla Qodiriy, “O‘tkan kunlar”.
  2. Oybek, “Navoiy” (har ikki roman o‘zbek tilidagi tasvir imkoniyatlari, so‘z boyligini his qilish uchun).
  3. Chingiz Aytmatov, “Asrga tatigulik kun”.
  4. Chingiz Aytmatov, “Qiyomat”.
  5. Gabriyel Garsiya Markes, “Yolg‘izlikning yuz yili”.
  6. Lev Tolstoy, “Tirilish”.
  7. Lev Tolstoy, “Anna Karenina”.
  8. Fyodor Dostoyevskiy, “Jinoyat va jazo”.
  9. Oskar Uald, “Dorian Grey portreti”.
  10. Boris Pasternak, “Doktor Jivago”.