Taniqli yozuvchi-shoir Nabi Jaloliddin aksariyat adabiyotshunoslarni uyini qimorbozlarga bo‘shatib bergan odamlarga o‘xshatgan. Bu haqda u adabiy tanqidchi Jovli Xushboq uyushtirgan suhbatda aytgan. Quyida suhbatdan parcha keltiramiz.


– Iste’dodlar yaratgan ma’naviy boylik – badiiy asarlar xalqning bebaho mulkiga aylangan. Yaratish, ijodda badiiy kashfiyotlar qilish uchun esa Alloh bergan talantdan tashqari ijodkorda jasorat, halollik va fidoyilikka moyillik kabi noyob fazilatlar bo‘lishi zarurligi tabiiy.

Shu ma’noda bugungi, zamonaviy o‘zbek adabiyoti vakillari ijodi qay darajada? Ular haqiqiy ijodiy mo‘’jizalar yaratib, uzoq yillar tarix sahnasidan tushib ketmaydigan badiiy polotnolar yaratayaptimi?

Ham nasrda, ham nazmda bab-baravar qalam tebratayotgan ijodkor bilan suhbat qurish shu jihatdan olganda ancha dolzarb deb o‘ylayman.

– Ha, haqiqiy yozuvchi – Ollohning in’omi. U o‘zi mansub xalqning tom ma’nodagi ma’naviy mulki, boyligidir. Chunki iste’dodli yozuvchining missiyasi o‘z xalqining taqdiriga, dardlariga chambarchas bog‘liq bo‘ladi. U o‘sha yukni ko‘tarib yashashga va «kuylashga» mahkum.

Albatta, bugungi o‘zbek adabiyotida «mo‘jizalar», «polotnolar» yaratilayapti deyolmayman. Chunki yozilgan barcha asarlarni o‘qiganman deb aytolmayman, to‘g‘risi-da. Tag‘in bir narsani ham eslatib qo‘yay: biz o‘zbek ijokorlari bir-birimizga pisandsiz qaraymiz – bu bor gap. Balki bu qusur menda ham bordir. Biroq Shukur Xolmirzayev, Erkin A’zam, Ulug‘bek Hamdam, Isajon Sulton, Abduqayum Yo‘ldosh (kimlarnidir unutgan bo‘lsam, uzr) kabi yozuvchilarning yaxshi asarlarini unutmagan holda, aytishim mumkinki, biz hamon o‘z qobig‘imizdan chiqib ketolmayapmiz.

Xo‘sh, bu nimalarda ko‘rinadi?

Avvalo o‘sha siz aytgan jasorat tanqisligida. Ichimizda hamon «senzura», qo‘rquv bor. Ha-ha, bor! Faqat tan olmaymiz xolos.

Xo‘sh, men o‘z xalqimni bor qusuru fazilatlari bilan yaxshi ko‘rar yoki vatanimning taqdiriga befarq emas va uni jondan sevar ekanman, nimadan qo‘rqishim kerak? Demak, qandaydir umumdardlarimiz, milliy muammolarimiz haqida yozsam, meni nimadadir ayblashga hech kimning haqqi yo‘q. Endi bu tushuncha bizda ham, jamiyatimizning boshqa a’zolarida ham bo‘lishi lozim. Aks holda, siz o‘ylagan «polotnolar» yaratilmaydi.

Ikkinchidan, hamon qamrovimiz tor. To‘g‘ri, oddiygina bir chumoli obrazi orqali ko‘p gaplarni aytish mumkin. Biroq buning uchun o‘sha chumoli odamga, uning uyasi biz yashayotgan olamga, uylari biz yashayotgan koinotga aylanishi kerak-da. Biz esa ko‘pincha o‘z qobig‘imizdan chiqolmaymiz.

Uchinchidan, chiranib, o‘zimizdan baland sakrashga urinamiz. Kimlargadir o‘xshashga sa’y etib, o‘z qiyofamizni yo‘qotib qo‘yganimizni anglamaymiz.

To‘rtinchidan, ona tilimizning imkoniyatlaridan to‘la foydalana olmaymiz. Ochig‘i, tilni his qilib yozadigan qalamkashlarimiz kam.

Bugungi she’riyatimiz esa XX asrning 70–90-yillaridagidan orqaga ketayotgani rost.

– Nabijon, sizning asarlaringizni o‘ttiz yildan buyon mutolaa qilib, shunday xulosaga keldim: ijodkor e’tiqodidan bir zum bo‘lsin voz kechmasligi zarur ekan! Yana shuni angladimki, ijodkor rost so‘zlash, haqiqat qasriga intilish istagidan chekinmasligi kerak!

Ayni kunlarda sizni bezovta qilayotgan o‘ylar, dardlaru beadad tashvishlar nimalardan iborat deb so‘rab qolishsa qanday javob qaytargan bo‘lar edingiz?

– Qodiriy, Cho‘lpon, Oybeklarga nisbat berib aytgan fikrlarimga endi qo‘shilmayman. To‘g‘ri, Cho‘lpondagi jasorat, Oybekdagi bilim, tarixga bog‘liq qamrov ko‘pchiligimizda yo‘q. Lekin til bilan ishlash, shakl, obrazlilik borasida ulardan o‘zib ketgan yozuvchilarimiz ham bor. Aslida ijod u anovindan zo‘r, bu manovindan past deya baholanmaydi. Bu ham bizgagina xos bo‘lgan qusurlardan.

Bugun TV ham, matbuot ham yozuvchilarga yaxshi e’tibor berayapti – bundan noliydigan joyimiz yo‘q (xususiy kanallar esa shoir va yozuvchilarni yaqin yo‘latishmaydi. Chunki ular bilan gaplashish uchun bilim kerak-da). Ammo qalamkash biron joyda ishlamasa, hamon tirikchiligi o‘tmaydi – bu aniq. Zo‘r asarlar yaratilishining kushandasi ham avvalo shu holat bo‘lsa kerak.

Dardlar deng!..

Keling, faqat adabiyotga, mening unga munosabatimga oid iztiroblar haqida gaplashmaylik. Rost, kitob chiqarish hamon muammo. Yozuvchi katta bir roman, hatto u bugungi yoshlarga ko‘p narsa berishi mumkin bo‘lgan tarixiy asar esa-da, yozgach, yana nashriyotlar aro sarson kezadi, yalinadi, yolvoradi. Axir XXI asrda yashayapmiz. Noshirlar ham yozuvchilarga oz-moz qayishishlari kerak-da.

Buning ustiga, qaysidir nashriyotning «ona suti og‘zidan ketmagan» muharriri ijodga jonini tikkan bechora yozuvchini tahrir qilib tashlaydi. So‘ramaydi ham.

Qalam haqqi borasida gapirishni ham istamayman!

Ko‘pchilik adabiyotshunoslarimiz esa uyini qimorbozlarga bo‘shatib bergan odamga o‘xshashadi. Har bir yangi asardan «cho‘tal» unsa bas. Ya’ni uning muallifiga qarab muomala qilishadi. Asosiy dardim esa yangi narsa yozolmayapman, yozolmayapman, yozolmayapman!..

– Adabiy tanqid borasida ko‘pchilik ijodkorlarning nuqtai nazari ijobiy emas. Professor Bahodir Karim quyidagilarni yozgan edi: «Nazarimda, manfaatparastlik, mahalliychilik, hamtovoqlik avj olgan muhitda hech qachon xolis va adolatli adabiy tanqid bo‘lmaydi. An’anaviy qolipga mos ravishda ko‘pincha maqtaladi, ozgina kamchilik aytiladi. Tamom. Agar jiddiyroq tanqid qilinsa bormi, o‘zaro dushman qutblar paydo bo‘ladi. Bitta asari qachonlardir kurashchan munaqqid tanqidiga uchragan tajribali adibning adabiy davralarda o‘sha tanqidchi ustiga mag‘zava ag‘darib, mavzuga aloqasi bor-yo‘qligidan qat’i nazar, uning ismini qistirib ochiqdan-ochiq masxara qilganini ko‘p kuzatganman. Ayting-chi, tanqid kimga yoqadi? Tanqidchiga kim qachon rahmat aytgan? Ijod ahli uchun maqtov muhim. Maqtov kimga yoqmaydi? Biroq adabiy tanqid madhiya ham, qasida ham, to‘ychining nog‘orasi ham emas. Binobarin, adabiy jarayonni xolis baholashga bel bog‘lagan tanqidchilarning ishi hech qachon oson bo‘lmagan».

Xo‘sh, bu xususda sizning fikringiz qanday?

– Tanqidga ijobiy qarayman desam yolg‘on bo‘ladi. Ammo professional odamlarning siz haqingizda u yoki bu tarzda gapirib turishi yoki eslashi yoqimli.

Bilasizmi, o‘tgan asrning 90-yillarida yurtimizda ajab g‘ala-g‘ovurlar, to‘fonlar kechdi. Jumladan, adabiyotda ham. O‘sha paytlari avvalroq biqinib qolgan adabiyotshunos-tanqidchilar birdan bosh ko‘tardilar va «faqat haqiqatni» ayta boshladilar. Mustaqillikdan so‘ng esa ular «bu maydon»ni o‘ziniki qilib oldilar. Bu esa o‘sha paytdagi rahbarlarga qo‘l keldi. Endi ularning go‘yo jabrdiyda, bundan buyog‘iga barcha qalamkashlarning taqdirini hal qiluvchi guruhi paydo bo‘ldi. Buni hech kim tan olmaydi, albatta. Ular butun-butun asarlarga hukm o‘qiy boshladilar va hatto «adabiyot yulduzlari»ni yasadilarki, ta’siri hamon bor va hozirgi adabiyotshunoslar ularning «qoldiqlari»dan hurkib turadilar. Ehtimol ichlarida ularga o‘xshashni istarlar!..

– Konstantin Paustovskiyning ijodini yaxshi bilishingizga shubha qilmayman. U taniqli yozuvchigina emas, hatto adabiyotshunos ham. Xo‘sh, siz ham yostiqday-yostiqday kitoblarni qoralab tashlagan, umrining oltmishinchi dovoniga yaqinlashib qolgan adib sifatida ijod xususida, uning siru asrorlari to‘g‘risida qanday jo‘yali fikrlar bildirgingiz keladi?

– Konstantin Paustovskiyni men ham yaxshi ko‘raman. Zo‘r ijodkor.

«Yostiqday-yostiqday kitoblarni qoralab tashlagan» yozuvchi sifatida aytadigan gaplarim ko‘p. Hatto anchadan beri yozuvchilik, ijod haqida nimadir yozishni o‘ylab yuraman. Lekin negadir boshlolmayapman. Bunday asar yozishga ma’naviy haqqim bormi-yo‘qmi – bu savolni ham o‘zimga tez-tez berib turaman.

Yozuvchilik – kasb ham, hunar ham emas. O‘rislar uni “призвание” deyishadi. Bizda bu so‘zni ifodalovchi so‘z yo‘q, nazarimda. Shuning uchun «xudo yuqtiradi» deb qo‘ya qolamiz.

Chindan ijod sirli jarayon – bunga shubha yo‘q. Masalan, men yozishga o‘tirganimda vujudimda shundayin bir kuch, quvvatni his qilamanki, ta’riflashga til ojiz. Go‘yo sher, yo‘lbarsga aylanaman. Ishoning, bu lof ham, o‘zgacha ko‘rinishga urinish ham emas. Keyin – yozishdan to‘xtaganimda, xullas, bo‘sh paytlarimda esa o‘zi men shu ishga munosibmanmi, biron narsaga arziymanmi degan ishtibohda sust ketaman. Hayotim mana shu ikki holat orasida o‘tayotir. Bu huzurli, ammo shu bilan birga azobli ham.

«Xayyom» romanini boshlashim qiyin bo‘lgan. Asar kallamda boshidan oxirigacha pishib yetilgan, hamma narsa tayyor, biroq nimadan, qanday boshlashni bilmay ancha yurdim. Bir kuni tobim qochib, isitmaladim. Olov ichraman. Yo uyg‘oqmasman va yoki uxlamaganman. Qayoqqadir chopib borayapman. Harsillab. Vujudimdan ter quyuladi. Bir yo‘l boshida odamlar turishibdi. «Bu yo‘l qayoqqa olib boradi?», – deya so‘rayman kuyib-pishib. Hech kim javob bermadi. Yana yugura ketdim. Yana yo‘l, yana o‘sha odamlar. O‘sha savol. Ammo javob yo‘q. Bu hol takrorlanaverdi, takrorlanaverdi… Oxiri horib, charchab yiqilay deganimda ko‘z o‘ngimda bir nuroniy chehra paydo bo‘ldi – oppoq salla va soqol-mo‘ylovli. U menga jilmayib boqdi-da, ko‘zi bilan bir tomonga ohista ishora qildi. Xullas, romanni shu voqea bilan boshladim. Qo‘lyozmada yuz sahifacha qismi qiyin yozilgan. So‘ng shunaqayam ilhomim jo‘sh urganki, xuddi birov aytib turganday yozganman. Axir asarda qariyb ming yil oldingi voqealar aks etgan. Ularni tasavvurga keltirish yoki sig‘dirishning o‘zi mushkul ish.

Xo‘sh, endi ayting-chi, bu ijodning sirliligidan, ilohiylikka daxldorligidan emasmi?

Men ishonaman: har bir haqiqiy yozuvchi bu dunyoga maxsus missiya bilan keladi. U bashariyatga ko‘zgu tutib, uning asl qiyofasini o‘ziga ko‘rsatadi va nurli manzil tomon undaydi. Yaxshi asar qalbning malhami, shuurning qayrog‘idir.

– Nabijon, kitobxonlar sizni shoir sifatida ham biladilar. Ayting-chi, siz gohida nasriy asarlar bitishni taqqa to‘xtatib, yuragingizni bezovta qilayotgan dardlarni nazm shakllarida ifodalashga ehtiyoj sezasizmi yoki…

– Men she’rsiz yasholmayman. U hayotimning ajralmas qismiga aylanib ulgurgan. Nazmu nasrni quyidagicha ta’riflaganman (oldin ham ko‘p aytganman): nazm birinchi muhabbatga o‘xshaydi. Qo‘qqisdan keladi-da, hamma yoqni ag‘dar-to‘ntar qilib tashlaydi. Keyin har eslaganda entikib-entikib yashayverasiz. Nasr esa – turmush o‘rtog‘i. Unga oylab-yillab e’tibor kerak. Sal og‘sangiz, oila barbod bo‘lishi mumkin.

She’r tuyqus keladi va uning yozayotgan nasriy asaringizga ta’siri bo‘lmaydi. Aksincha, qalamingizni, shuuringizni charxlaydi.

– «Chuvalchang yoqqan kecha», «Tuproq», «Mustaqillik», «Ayol» singari turli yillarda yozgan hikoyalaringizni o‘qib chiqdim. Ularda har xil mavzular qalamga olingan. Ammo negadir siz ko‘proq realistik tasvirni ma’qul ko‘rasiz. Modern, postmodern yo‘nalishidagi asarlaringiz deyarli yo‘qdek. Bu nimadan dalolat beradi, yozish uslubingiz shunday yo‘l tutishni taqozo etadimi? Modernizmga qanday munosabat bildirasiz? Masalan, Joys, Kafka, Kamyu kabilarni olsak.

– Men rassom-yozuvchiman: hamma narsani – tabiat manzaralarini, inson qiyofalarini aniq-tiniq chizib berishga urinaman. Toki o‘quvchi asarim ichiga kirib, unda ishtirok etsin, yashasin deyman. So‘ng o‘zimda huzurbaxsh bir holatni his etishni istayman. Yozganlarimni turli ...izmlarga solish esa sizga o‘xshagan adabiyotshunoslarning «ishi»dir balki.

Siz aytgan hamma yozuvchilarning ham asarlarini o‘qimaganman. Negadir o‘zini aqlli sanamoqchi bo‘lgan ba’zi qalamkashlar o‘sha uch-to‘rtta yozuvchini eslayverishadi. Biroq menga ularni o‘qish og‘ir: voqealarni ataylab chaynayotgandek, aqlni qiynashga urinishayotgandek tuyulaveradi. Hatto ularda rutubatni his qilaman.

Lekin siz aytgan yozuvchilar dunyoni, hayotni o‘zlari yozgandek ko‘rishadi, tasavvur qilishadi. Bu ularning anglashimi yoki uslubimi deymizmi. Buning uchun ayblamaydilar ham, alqamaydilar ham aslida. Menimcha, o‘sha «izm»larni ularning atrofidagilar kashf etishgan bo‘lsa ham ajabmas.

Endi ayting-chi, Dostoyevskiy (hatto Lermontov), Bulgakov modernchi emasmidi? Nega ular haqida gapirishmaydi?

Men ham turli tajribalar qilganman va qilib turaman. «Yig‘i», «Kovak» degan qissalarimni, «Bekat», «Yashash huquqi» nomli hikoyalarimni, nihoyat, hali bosilmagan «Qurb» nomli romanimni o‘qimagansiz-da. Ularda hech qanday «izmchilik»ni tasavvur qilmaymanu, lekin yangilikka intilganim rost.

– Boya ta’kidlaganim kabi yoshingiz ham oltmishni qoralayapti. Nega bugungi adabiyotda Abdulla Qodiriy, Oybek, Odil Yoqubov kabi zabardast adiblar yetishib chiqishi jarayoni sust ketayapti? Tilga olingan yozuvchilar klassik asarlarini qartayib qolmasdan, ayrimlari yoshligida qoralashgan-ku?

Siz o‘zbek adabiyoti jahon adabiyoti darajasiga chiqishiga nimalar xalal berayapti deb hisoblaysiz?

Yoshlar adabiyoti uchun davlatimiz millionlab mablag‘ini ayamayapti. Ammo qani natija? Keyingi o‘n yilda qaysi zo‘r shoir yoki adib yetishib chiqdi deya olasiz?

– Yoshni pesh qilaverib, jonga tegdingiz-da, Jovli bobo!

Siz aytgan Qodiriy, Oybek, Yoqubov kabi zotlar biz uchun ustoz – pir. Ammo adabiyot ular bilan to‘xtab qolmaydi-ku! Qodiriyni Qodiriy qilguncha qancha odam ter to‘kkan, hatto sho‘ro ham (insof bilan aytaylik-da). Qodiriy va Oybekning-da tilida g‘alizliklar serob.

«Xayyom»ni yozishdan oldin osmon – yulduzlar haqida o‘rganish uchun «Ulug‘bek xazinasi»ni yana varaqladim. Biroq astronomiyaga oid gaplarni qariyb topolmadim. Shuning o‘zi sizga javob.

Bugun tarixi, ildizi buyuk bo‘lgan, dunyoga yuzlanayotgan davlatda yashayapmiz. Siz aytgandek, adabiyotga mablag‘lar ajratilayapti. Demak, hadeb ming siqiqlarda yozgan ustozlarimizni ro‘kach qilib, endigilarni ham hurkitmaslik kerak.

Shukur Xolmirzayev, Erkin A’zam (hatto Cho‘lponning) tili, mahorati siz aytganlarnikidan baland. Ishqilib, tom-tom dissertatsiya yozganlar meni «xomtalash» qilmasalar bas. Axir hayot, tafakkur o‘sishda! Nega endi o‘zbek kimlarningdir izzat-nafsi, hurmati deb depsinishi kerak?!

Jahonga chiqishimizda esa tarjimadagi oqsoqlik xalal bermoqda. O‘zimizning (chet tiliga o‘giruvchi) tarjimonlarimiz «odamiga qarab» harakat qilishadi – buyam bizning kasalimiz. Tilimizni chetdan o‘rganuvchilar ko‘paysa, ishimiz oson kechadi. Ularning tan olib tarjima qilishlari baribir boshqa-da!

Keyingi o‘n yilda yozilgan asarlardan (Ulug‘bek Hamdam, Isajon Sulton, Abduqayum Yo‘ldosh) ayrimlari chet tillarga yaxshilab o‘girilsa, voqea bo‘lishi tayin. Balki men bilmagan qalamkashlar ham bordir.

She’riyat haqida esa bir narsa deyolmayman.

Darvoqe, bizning xalqqa ko‘proq diniy-ma’rifiy asarlar yoqadi. Ularda uslub, mahorat, o‘ziga xoslik muhim emas. Buni hech qachon unutmasligimiz kerak. Ehtimol ertaga oltmishdan o‘tib, men ham odob-axloq haqida yoza boshlasam – aslo hayron bo‘lmang. Chunki men ham o‘zbekman.

– «Ijod – mo‘jiza» degan gaplarga qanday qaraysiz? Uning mo‘jizaligi, kishi qalbini hayratga solishi nimalarda namoyon bo‘ladi?

– Ijod emas, uning mahsuli – mo‘jiza, bu rost! Kitobni o‘qiysiz, goho xuddi meni yozibdi-da deb o‘ylaysiz, quvonasiz, kuyunasiz. Goho «yo‘g‘-e, bunaqa bo‘lishi mumkin emas» deysiz: quvonasiz, kuyunasiz, yig‘laysiz. Ammo undan uzilolmaysiz. Chunki bu adabiyot – xudoyim o‘z olami ichra odamzotga bergan olam. Unga kirganingizni qutlayman! Lekin aslo chiqmang! Unda mo‘jizalarga, hayratlarga oshno bo‘lasiz!

Obbo-o, Jovli bobo! Baribir meni gapirtirdingiz-a?! Yaxshilikka bo‘lsin! Oxirida shuni ham aytib qo‘yay, o‘zbek yozuvchilari «yurt zamoni»dan ancha orqada: artistlar, rassomlar, qo‘shiqchilar-ku, “vo-obshe”, dunyo kezmoqdalar. Ammo o‘zbekning zo‘r yozuvchilari, ko‘plab ijodkorlari hamon tirikchilik payida bo‘lishga majbur…

Bu – qismat, bilaman!

Lekin…

Yozuvchilar (yaxshilari-da) baribir halol odamlar. Ularga yo‘l ochish kerak, qanotlarini ochishlari uchun keng samo darkor.

Qani, o‘zbegim! Kengliklaring qani?!.